ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ-ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Η μυστηριώδης οσμή που αναστάτωσε πρόσφατα την Αθήνα έφερε στο προσκήνιο τη μερκαπτάνη, τον «δύσοσμο» προστάτη της καθημερινότητάς μας. Πώς μια οργανική ένωση με ανυπόφορη μυρωδιά μετατράπηκε στον απόλυτο αόρατο σύμμαχο ασφαλείας, ποια είναι η σχέση της με τα καναρίνια των παλιών ορυχείων και ποιο ιστορικό δράμα του 1937 ανάγκασε την παγκόσμια βιομηχανία να αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού μια για πάντα;

Πριν από λίγες ημέρες, μια παράξενη, έντονη και μάλλον ανυπόφορη μυρωδιά απλώθηκε πάνω από αρκετές περιοχές της Αθήνας, προκαλώντας αναστάτωση στους κατοίκους και μια αυθόρμητη κίνηση σε χιλιάδες σπίτια: να ελεγχθούν αμέσως οι κουζίνες, οι καυστήρες και οι σωληνώσεις για τυχόν διαρροή γκαζιού. Η μυρωδιά αυτή, που για τους περισσότερους μεταφράζεται αυτόματα ως «μυρίζει αέριο», κρύβει πίσω της μια συναρπαστική ιστορία επιστήμης, αλλά και μια μεγάλη ιστορική τραγωδία.

Στην πραγματικότητα, αν βασιζόμασταν μόνο στη φύση, η οσμή αυτή δεν θα έπρεπε να υπάρχει. Το φυσικό αέριο, όπως και το υγραέριο που χρησιμοποιούμε καθημερινά, είναι από τη φύση τους εντελώς άοσμα, άχρωμα και αόρατα. Αν ένα δωμάτιο γεμίσει με αέριο, η ανθρώπινη μύτη δεν μπορεί να αντιληφθεί το παραμικρό. Και αυτή ακριβώς η «αορατότητα» στάθηκε η αφορμή για ένα από τα πιο μαύρα δράματα στην ιστορία της εκπαίδευσης.

Ήταν 18 Μαρτίου του 1937, στο Νέο Λονδίνο του Τέξας των ΗΠΑ. Το τοπικό σχολείο, ένα υπερσύγχρονο συγκρότημα για την εποχή του, φιλοξενούσε εκατοντάδες μαθητές και δασκάλους. Για εβδομάδες, μια αόρατη διαρροή φυσικού αερίου από έναν σπασμένο σωλήνα στο υπόγειο γέμιζε αθόρυβα τα κενά κάτω από το πάτωμα των αιθουσών. Κανείς δεν μύρισε τίποτα, κανείς δεν υποψιάστηκε το παραμικρό. Μέχρι που, λίγα λεπτά πριν το τελικό κουδούνι, μια σπίθα από μια ηλεκτρική συσκευή πυροδότησε το μείγμα. Η έκρηξη ήταν ισοπεδωτική. Περίπου 300 μαθητές και εκπαιδευτικοί έχασαν τη ζωή τους μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, σε μια τραγωδία που συγκλόνισε τον πλανήτη.

Η θυσία αυτών των ανθρώπων ανάγκασε την παγκόσμια κοινότητα και τη βιομηχανία να αλλάξουν τους κανόνες ασφαλείας μια για πάντα. Έπρεπε να βρεθεί ένας τρόπος να «ανιχνεύεται» το αόρατο αέριο. Παλαιότερα, οι ανθρακωρύχοι στις βαθιές στοές των ορυχείων χρησιμοποιούσαν μια εμπειρική μέθοδο: έπαιρναν μαζί τους καναρίνια σε κλουβιά. Το καναρίνι, όντας εξαιρετικά ευαίσθητο στις αναθυμιάσεις, σταματούσε να κελαηδάει ή λιποθυμούσε με την παραμικρή διαρροή, δίνοντας το σήμα στους εργάτες να εκκενώσουν τη στοά. Στη σύγχρονη εποχή, ωστόσο, η καθημερινή ασφάλεια εκατομμυρίων νοικοκυριών δεν γινόταν προφανώς να βασιστεί σε μια τέτοια μέθοδο.

Η λύση που δόθηκε ήταν πιο πρακτική και εξίσου ιδιοφυής: αφού το αέριο δεν μυρίζει, έπρεπε να του «φορέσουν» χημικά μια μυρωδιά τόσο έντονη, που να μην μπορεί κανείς να την αγνοήσει.

Και κάπου εδώ μπαίνει στη ζωή μας η μερκαπτάνη (ή θειόλη).

Πρόκειται για μια χημική ένωση που περιέχει θείο και αναδύει μια χαρακτηριστική, ανυπόφορη μυρωδιά που θυμίζει κλούβιο αυγό ή σαπισμένο λάχανο. Οι εταιρείες προσθέτουν ελάχιστες, ανεπαίσθητες σταγόνες μερκαπτάνης στο αέριο πριν αυτό διοχετευτεί στο δίκτυο. Η ανθρώπινη μύτη είναι τόσο απίστευτα ευαίσθητη σε αυτή την ουσία, που μπορεί να την εντοπίσει ακόμα κι αν η συγκέντρωσή της στον αέρα είναι ένα προς μερικά δισεκατομμύρια μέρη!

Εύλογα, βέβαια, γεννιέται το ερώτημα: είναι αυτή η ουσία επικίνδυνη για την υγεία μας; Η απάντηση είναι καθησυχαστική. Στις απειροελάχιστες ποσότητες που αναμειγνύεται με το οικιακό αέριο, η μερκαπτάνη είναι απολύτως ακίνδυνη. Αν, ωστόσο, απελευθερωθεί κάπου σε μεγάλη ποσότητα και υψηλή συγκέντρωση —όπως ίσως συνέβη στο πρόσφατο περιστατικό της Αττικής*— μπορεί να προκαλέσει παροδικές και ήπιες ενοχλήσεις, όπως τσούξιμο στα μάτια, βήχα, έναν ελαφρύ πονοκέφαλο ή ναυτία. Συμπτώματα που υποχωρούν αμέσως μόλις αναπνεύσουμε καθαρό αέρα.

Έτσι, την επόμενη φορά που θα νιώσετε αυτή την ενοχλητική μυρωδιά στην κουζίνα ή στον δρόμο, μην την προσπεράσετε. Αυτό που μυρίζετε είναι η μερκαπτάνη — ένας «δύσοσμος» αλλά πιστός σύμμαχος που σας προειδοποιεί ότι κάπου υπάρχει διαρροή. Γεννημένη μέσα από ένα σκληρό ιστορικό μάθημα, η οσμή αυτή δεν υπάρχει για να μας προκαλεί δυσφορία, αλλά για να μας θέτει σε άμεση εγρήγορση ώστε να προστατεύσουμε τη ζωή μας.

--

* Σημείωση: Το παρόν άρθρο έχει αποκλειστικά ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα γύρω από τη λειτουργία και τις ιδιότητες της μερκαπτάνης, με αφορμή την πρόσφατη αναστάτωση στην Αττική. Η αναφορά στο περιστατικό αποτελεί απλώς το έναυσμα για τη συγγραφή του κειμένου και δεν συνιστά επίσημο πόρισμα, διάγνωση ή απόδοση ευθυνών για τα ακριβή αίτια ή την προέλευση της οσμής εκείνης της ημέρας.